बागेत जैविक खत तयार करण्याची सोपी पद्धत

       

• source:pexels.com 

  बागेत जैविक खत तयार करण्याची सोपी पद्धत

  आजकाल अनेक लोकांना घरामागील अंगण, गच्ची किंवा बाल्कनी यांसारख्या मोकळ्या जागेत एक सुंदर बाग तयार करायला आवडते. फुले, भाज्या, फळझाडे आणि शोभेच्या वनस्पतींच्या चांगल्या वाढीसाठी त्यांना पुरेसे पोषण आवश्यक असते. दुकानांमधून महागडी रासायनिक खते विकत घेण्याऐवजी, घरीच सेंद्रिय खत तयार करणे हा एक उत्तम पर्याय आहे. सेंद्रिय खत बनवण्याची प्रक्रिया सोपी, किफायतशीर आणि पर्यावरणपूरक आहे.

  दररोज स्वयंपाकघरात मोठ्या प्रमाणात सेंद्रिय कचरा जमा होतो. भाज्यांची साले, फळांची साले, वापरलेल्या चहाच्या पिशव्या, सडलेल्या भाज्या, वाळलेली पाने आणि गवताचे कापलेले तुकडे यांसारख्या नैसर्गिक पदार्थांचा प्रभावीपणे वापर करून आपण उत्तम कंपोस्ट खत तयार करू शकतो. यामुळे केवळ कचऱ्याची योग्य विल्हेवाटच लागत नाही, तर बागेतील झाडांना सेंद्रिय पोषणही मिळते.

  जैविक खत म्हणजे काय?

  नैसर्गिक खत हे सूक्ष्मजीवांच्या मदतीने वनस्पतीजन्य पदार्थ आणि सेंद्रिय घटकांच्या विघटनातून तयार होते. ते वनस्पतींच्या वाढीस चालना देणाऱ्या आवश्यक पोषक तत्वांनी समृद्ध असते. नैसर्गिक खत जमिनीचा दर्जा सुधारते आणि त्यातील सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण वाढवते.

  जैविक खत तयार करण्यासाठी आवश्यक साहित्य

  घरच्या घरी जैविक खत तयार करण्यासाठी फार मोठी तयारी करण्याची गरज नाही. खालील साहित्य सहज उपलब्ध होऊ शकते:

• भाजीपाल्याच्या साली आणि देठ
• फळांच्या साली व नैसर्गिक अवशेष
• सुकलेली पाने
• हिरवे गवत
• चहाचा चोथा
• बारीक झाडांच्या फांद्या
• थोडी बागेतील माती
• पाणी
• कंपोस्टसाठी बादली, डबा किंवा खड्डा

ओला आणि कोरडा जैविक कचरा योग्य प्रमाणात मिसळल्यास चांगले कंपोस्ट तयार होण्यास मदत होते.

जैविक खत तयार करण्याची सोपी पद्धत

सुरुवात करण्यासाठी, तुमच्या घरामागील अंगणात एक थंड जागा निवडा. जर तुमची जागा मर्यादित असेल, तर झाकण असलेले प्लास्टिक किंवा सिरॅमिकचे भांडे पुरेसे होईल. ज्यांच्याकडे मोठी बाग आहे, त्यांनी जमिनीत एक लहान खड्डा खणून त्यातच कंपोस्ट खत तयार करण्याचा विचार करावा.

कंपोस्टच्या डब्याच्या तळाशी वाळलेली पाने, गवत किंवा बारीक काड्यांचा थर तयार करा. त्यावर फळे आणि भाज्यांच्या सालींचे थर घाला. थोडी माती किंवा जुने कंपोस्ट घाला. वाळलेली पाने आणि ओल्या कचऱ्याचे थर रचणे सुरू ठेवा. कंपोस्ट ओलसर असणे आवश्यक आहे. जर मिश्रण कोरडे वाटत असेल, तर त्यावर थोडे पाणी शिंपडा. जास्त पाणी घालू नका, कारण कंपोस्टवर पाणी साचल्यास त्याला दुर्गंधी येऊ शकते आणि कुजण्याची प्रक्रिया मंदावते.

कंपोस्टमध्ये हवा खेळती ठेवणे महत्त्वाचे

जैविक कचऱ्याचे योग्य प्रकारे विघटन होण्यासाठी हवाही आवश्यक असते. त्यामुळे आठवड्यातून एकदा काठी किंवा फावड्याच्या साहाय्याने कंपोस्ट हलवावे. यामुळे आतपर्यंत हवा पोहोचते आणि जैविक पदार्थांचे विघटन जलद होण्यास मदत होते.

कंपोस्टमध्ये दुर्गंधी येत असल्यास त्यात सुकलेली पाने, कागदाचे छोटे तुकडे किंवा माती मिसळता येते. यामुळे अतिरिक्त ओलावा कमी होण्यास मदत होते.

कोणता कचरा वापरू नये?

घरातील प्रत्येक प्रकारच्या कचऱ्याचा वापर सेंद्रिय खत बनवण्यासाठी करता येत नाही. तुमच्या कंपोस्टमध्ये मांस, मासे, हाडे, तेलकट पदार्थ, प्लॅस्टिक, काच, धातू, रसायने किंवा मोठ्या प्रमाणात दुग्धजन्य पदार्थ टाकू नका. या पदार्थांमुळे दुर्गंधी, कीड किंवा इतर समस्या निर्माण होऊ शकतात.

भाजीपाला आणि फळांचा नैसर्गिक कचरा, सुकलेली पाने आणि गवत यांसारख्या पदार्थांपासून घरगुती कंपोस्ट तयार करणे अधिक योग्य ठरते.

जैविक खत तयार होण्यासाठी किती वेळ लागतो?

हवामान, ओलावा, वापरलेले पदार्थ आणि कंपोस्टची काळजी यानुसार खत तयार होण्यासाठी साधारण २ ते ३ महिने किंवा त्यापेक्षा अधिक कालावधी लागू शकतो. उष्ण हवामानात विघटन तुलनेने जलद होऊ शकते.

खत तयार झाल्यावर त्याचा रंग गडद तपकिरी किंवा काळसर दिसतो. त्यामध्ये वापरलेल्या कचऱ्याचे मूळ स्वरूप सहज ओळखू येत नाही आणि त्याला मातीसारखा वास येतो. अशावेळी ते खत बागेतील झाडांसाठी वापरता येते.

झाडांसाठी जैविक खत कसे वापरावे?

तयार झालेले कंपोस्ट थेट झाडाच्या खोडाला मोठ्या प्रमाणात चिकटवण्याऐवजी मातीमध्ये मिसळावे. कुंडीतील झाडांसाठी कुंडीच्या वरच्या मातीमध्ये थोडे कंपोस्ट मिसळता येते. मोठ्या झाडांच्या बाबतीत झाडाभोवतीची माती हलकी करून त्यामध्ये कंपोस्ट मिसळावे.

जैविक खताचा वापर करताना प्रमाणाचे भान ठेवणे महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक झाडाची गरज वेगळी असू शकते. त्यामुळे खताचा वापर झाडाचा प्रकार, कुंडीचा आकार आणि मातीची स्थिती यानुसार करावा.

जैविक खताचे फायदे

घरगुती सेंद्रिय खताचे अनेक फायदे आहेत. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे घरातील ओल्या कचऱ्याचा पुनर्वापर करता येतो. यामुळे कचरा कमी होतो आणि त्याचे उपयुक्त खतात रूपांतर होते, जे जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढवण्यास मदत करते. यामुळे जमिनीचा पोत सुधारतो आणि तिची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढण्यास मदत होते. बागेतील झाडांना नैसर्गिकरित्या पोषक तत्वे मिळतात आणि घरगुती कंपोस्ट खत बनवणे खूप किफायतशीर देखील आहे. यामुळे बाजारातून वारंवार खत विकत घेण्याची गरज कमी होते. ही पद्धत पर्यावरणास अनुकूल देखील आहे, कारण यात नैसर्गिक कचऱ्याचा पुनर्वापर होतो.

छोट्या बागेसाठी सोपी टिप

जर तुमच्याकडे मोठी बाग नसेल तरी काळजी करण्याची गरज नाही. बाल्कनी किंवा गच्चीवर झाकण असलेली छोटी कंपोस्ट बादली ठेवून जैविक खत तयार करता येते. दररोज निर्माण होणारा भाजीपाल्याचा कचरा त्यात टाकावा आणि त्यावर सुकलेली पाने किंवा थोडी माती घालावी. अशा प्रकारे थोड्या जागेतही घरगुती कंपोस्ट तयार करता येते.

निष्कर्ष

तुमच्या बागेत सेंद्रिय खत तयार करणे अत्यंत सोपे आणि फायदेशीर आहे. भाज्यांचे अवशेष, फळांची उरलेली साले, वाळलेली पाने आणि इतर नैसर्गिक कचऱ्याचा प्रभावीपणे वापर करून, कोणीही घरीच उत्तम दर्जाचे कंपोस्ट खत तयार करू शकतो. यामुळे घरगुती कचरा कमी होतो, बागेची देखभाल करण्यास मदत होते आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैलीला प्रोत्साहन मिळते.

तुमच्या बागेतील झाडे निरोगी आणि हिरवीगार ठेवण्यासाठी महागड्या उपायांवर पैसे खर्च करण्याऐवजी, तुमच्याकडे आधीपासूनच असलेल्या नैसर्गिक संसाधनांचा सर्वोत्तम वापर करण्यास सुरुवात करा. आजपासूनच, घरातील सेंद्रिय कचरा फेकून देण्याऐवजी, त्यापासून सेंद्रिय खत बनवा आणि तुमच्या बागेला नैसर्गिक पोषण द्या.